Certyfikat ISO 9001 to dopiero początek. Zobacz, co naprawdę może zostać sprawdzone, zanim Twoja firma zostanie dopuszczona do realizacji dostaw dla sektora jądrowego.

Dla kadry zarządzającej i menedżerów jakości, którzy do tej pory pracowali w sektorach stawiających wysokie wymagania (np. automotive, aerospace, oil & gas), wejście w obszar energetyki jądrowej bywa zderzeniem z nową rzeczywistością.

Najczęstszym błędem jest założenie, że kwalifikacja dostawcy sprowadza się do okazania certyfikatu ISO 9001, a w wersji bardziej zaawansowanej - normy ISO 19443 (specyfikującej wymagania ISO 9001 dla sektora jądrowego). W realiach rynku jądrowego proces ten nie zaczyna się i nie kończy na wdrożeniu normy ISO.

Z perspektywy operatora elektrowni (Owner), głównego wykonawcy (EPC – Engineering, Procurement, Construction) czy integratora systemów (Tier 1), Klienta nie interesują wyłącznie procedury i procesy zawarte w księdze jakości systemu zarządzania. Pytanie brzmi:

Czy organizacja posiada realną, udokumentowaną i powtarzalną zdolność do dostarczenia wyrobu lub usługi w zgodności z wymaganiami technicznymi, jakościowymi oraz wymogami bezpieczeństwa jądrowego?

Zanim podpiszesz pierwszy znaczący kontrakt, Twoje przedsiębiorstwo przejdzie wieloetapowy proces weryfikacyjny. Co ważne intensywność tego procesu nie musi być jednakowa dla każdego dostawcy. Zgodnie z zasadą Graded Approach, poziom nadzoru powinien być proporcjonalny m.in. do znaczenia dla bezpieczeństwa, złożoności produktu lub usługi, ryzyka oraz potencjalnych konsekwencji niezgodności. Warto wiedzieć, jak wygląda kwalifikacja dostawcy, zanim otrzymamy zaproszenie do pierwszego poważnego postępowania.

Poniżej poglądowy przewodnik po tym, jak w praktyce wygląda kwalifikacja dostawcy w Nuclear Supply Chain.

Kwalifikacja to proces wieloetapowy, a nie jednorazowy audyt

W sektorze jądrowym kwalifikacja jest ciągiem techniczno-organizacyjnym, w którym każdy etap stanowi filtr bezpieczeństwa.

Można go przedstawić w uproszczeniu jako:

Identyfikacja - Prekwalifikacja - Ocena zdolności - Audyt/Kwalifikacja - Zatwierdzenie - Monitorowanie

Proces rozpoczyna się od identyfikacji i prekwalifikacji, podczas których oceniane są podstawowe informacje o firmie, jej doświadczenie, referencje, zasoby oraz możliwości techniczne i finansowe. Następnie przeprowadzana jest bardziej szczegółowa ocena zdolności (Capability Assessment) obejmująca system zarządzania, procesy, technologie, kompetencje personelu, procesy specjalne oraz sposób zarządzania ryzykiem i poddostawcami.

Kolejnym etapem jest audyt dostawcy, którego zadaniem jest zweryfikowanie, czy deklarowane rozwiązania rzeczywiście funkcjonują w praktyce. Pozytywny wynik może prowadzić do zatwierdzenia dostawcy i wpisania go na Approved Supplier List (ASL) – zwykle dla ściśle określonego zakresu produktów, usług, lokalizacji i programu QA.

Kwalifikacja nie kończy się jednak wraz z wpisaniem firmy na ASL. Dostawca podlega dalszemu monitorowaniu wyników, obejmującemu m.in. jakość dostaw, terminowość, niezgodności, skuteczność CAPA oraz okresowe ponowne oceny.

Istotną zasadą całego procesu jest Graded Approach – zakres i intensywność kwalifikacji oraz późniejszego nadzoru są dostosowywane do znaczenia danej dostawy dla bezpieczeństwa, jej złożoności i związanego z nią ryzyka.

Kluczowa zasada to kwalifikacja na konkretny zakres (Scope)

W energetyce jądrowej nie istnieje status „zatwierdzonego dostawcy ogólnego”. Nie można być „zatwierdzonym dostawcą jądrowym do wszystkiego”. Kwalifikacja jest bezwzględnie powiązana z konkretnym parametrem zamówienia, obejmującym:

• Zdefiniowany zakres produktów lub usług (np. odkuwki ze stali nierdzewnej w klasie bezpieczeństwa 2, a nie po prostu obróbka skrawaniem),

• Określoną lokalizację produkcyjną (certyfikacja dotyczy konkretnego zakładu, a często nawet konkretnej linii technologicznej),

• Zastosowane procesy specjalne (spawanie, obróbka cieplna, badania nieniszczące NDT),

• Reżim standardów technicznych i kodów projektowych (np. ASME Section III, RCC-M, KTA).

Graded Approach jako podstawowy mechanizm nadzoru

Intensywność, rygor i głębokość procesu kwalifikacji nie są jednakowe dla wszystkich podmiotów. Sektor jądrowy opiera się na zasadzie Podejścia Stopniowanego (Graded Approach).

Graded Approach to proces, w którym poziom nadzoru, zakres weryfikacji, szczegółowość dokumentacji oraz wymagania dotyczące zapewnienia jakości (QA) są proporcjonalnie dopasowane do:

• Znaczenia elementu/usługi dla bezpieczeństwa jądrowego (Safety Classification),

• Złożoności technologicznej i produkcyjnej,

• Dojrzałości i unikalności stosowanych procesów,

• Potencjalnych konsekwencji wystąpienia awarii lub niezgodności (Risk & Severity).

Dostawca elementów do ogrodzenia elektrowni będzie przechodził prostą weryfikację formalną. Z kolei producent zaworów odcinających obieg pierwotny zostanie poddany najostrzejszemu możliwemu rygorowi audytowemu i kontrolnemu.

Etap I: Identyfikacja i analiza rynku (RFI / EOI)

Zanim do Twojej firmy przyjedzie audytor, Inwestor lub EPC musi zmapować rynek, by wyłonić podmioty rokujące technologicznie. Do tego celu służą standardowe narzędzia rynkowe:

• RFI (Request for Information) - zapytanie o informację/zainteresowanie,

• EOI (Expression of Interest) - wyrażenie zainteresowania udziałem w projekcie.

Czego oczekuje rynek na tym etapie?

Nie musisz na tym etapie dowodzić pełnej zgodności operacyjnej. Musisz natomiast przedstawić twarde dane na temat potencjału firmy:

1. Zasoby i moce produkcyjne czyli park maszynowy, powierzchnia produkcyjna, możliwości dźwigowe, własne laboratoria.

2. Standardy i certyfikacja - aktualne systemy zarządzania (ISO 9001, ISO 3834-2, ISO 14001, ISO 27001) oraz specyficzne uprawnienia techniczne (np. stempel ASME N-type Certificate, ISO 19443).

3. Posiadana kadra z uprawnieniami (np. NDT poziom II/III wg EN ISO 9712 / SNT-TC-1A, inżynierowie spawalnicy IWE).

4. Wykaz kluczowych dostawców materiałów wsadowych i kooperantów oraz metody ich nadzoru.

5. Sprawozdania finansowe udowadniające zdolność przetrwania długich cykli produkcyjnych i inwestycyjnych.

Etap II: Prekwalifikacja to pierwszy filtr

W wieloletnich projektach jądrowych audytowanie każdego podmiotu, który zgłosi chęć współpracy, byłoby dla EPC ekonomicznie nieuzasadnione. Prekwalifikacja to etap selekcji, którego celem jest skrócenie listy oferentów (Shortlisting) wyłącznie do tych, którzy spełniają kryteria brzegowe.

Dlaczego firmy o wysokiej jakości odpadają na tym etapie?

To moment, w którym sama doskonałość techniczna nie wystarczy. Poważne podmioty odpadają z procesu prekwalifikacji z przyczyn zarządczych i biznesowych:

• Projekty jądrowe trwają latami. Jeżeli wskaźniki płynności finansowej firmy budzą wątpliwości, Klient nie zaryzykuje upadłości dostawcy w połowie cyklu produkcyjnego.

• Brak doświadczenia w reżimach o wysokiej odpowiedzialności: Brak tzw. Operating Experience lub udokumentowanych realizacji w sektorach pokrewnych (np. offshore, krytyczny przemysł chemiczny).

• Zdolności produkcyjne zakładu nie gwarantują terminowej realizacji zamówienia przy jednoczesnym utrzymaniu bieżącej produkcji dla innych klientów.

• Nisko rozwinięty system nadzoru poddostawców - brak procedur weryfikacji i kwalifikacji własnego łańcucha dostaw (Tier 2 / Tier 3).

Etap III: Głęboka ocena zdolności i weryfikacja systemowa

Gdy Twoja firma trafi na krótką listę, zamawiający przejdzie do weryfikacji operacyjnej. W sektorze jądrowym ocenia się cztery główne filary organizacji:

Tabela: Obszary weryfikacji dostawcy w Nuclear Supply Chain

Etap IV: Audyt dostawcy czyli kiedy procedury spotykają się z rzeczywistością

Audyt dostawcy w sektorze jądrowym nie ogranicza się do sprawdzenia, czy organizacja posiada wymagane procedury i dokumenty. Jego istotnym elementem jest zebranie obiektywnych dowodów, że wymagania zostały skutecznie wdrożone i są przestrzegane w rzeczywistych procesach.

Można to zobrazować jako przejście od pytania o compliance do pytania o compliance + effectiveness + evidence.

Compliance = zgodność z wymaganiami

„Jak nadzorujecie wyposażenie pomiarowe?”

Audytor sprawdza procedurę, zakres odpowiedzialności, wymagania dotyczące wzorcowania, kryteria akceptacji oraz odpowiednie zapisy.

Effectiveness / performance – skuteczność w praktyce

„Pokażcie, w jaki sposób wykonano kontrolę wymiarową tego konkretnego komponentu.”

Audytor może wybrać rzeczywisty wyrób znajdujący się na hali i prześledzić cały proces: zidentyfikować użyty przyrząd pomiarowy, sprawdzić jego status wzorcowania, zweryfikować kwalifikacje pracownika, odszukać zapis wyniku pomiaru oraz potwierdzić, według jakiej wersji instrukcji i kryteriów akceptacji wykonano kontrolę.

Może następnie pójść jeszcze krok dalej:

„Co by się stało, gdyby okazało się, że użyty przyrząd był poza terminem wzorcowania?”

I właśnie wtedy audytor sprawdza już nie tylko pojedynczy zapis, ale zdolność całego systemu do wykrycia problemu, określenia jego wpływu, identyfikacji potencjalnie dotkniętych wyrobów i podjęcia odpowiednich działań.

W audycie dostawcy nie wystarczy pokazać, że procedura istnieje. Trzeba przedstawić obiektywne dowody, że wymaganie działa w praktyce dla konkretnego procesu, konkretnego wyrobu i konkretnego zapisu.

Przykładowy test spójności systemu (ścieżka audytowa „wstecz”)

Załóżmy, że firma produkuje spawany komponent objęty wymaganiami jakościowymi projektu jądrowego.

Audytor wybiera konkretny wyrób znajdujący się na hali lub przygotowany do odbioru i zadaje proste pytanie:

„Na jakiej podstawie możecie udowodnić, że ten konkretny komponent został wykonany zgodnie ze wszystkimi mającymi zastosowanie wymaganiami?”

Od tego momentu rozpoczyna się ścieżka audytowa „wstecz”. Audytor może poprosić m.in. o:

• identyfikację komponentu i jego status,

• właściwy rysunek oraz obowiązującą rewizję dokumentacji,

• identyfikację i traceability materiału,

• dokumentację materiałową, np. właściwy certyfikat materiałowy,

• zapis odbioru/kontroli materiału,

• właściwy WPS oraz kwalifikację technologii spawania, np. PQR/WPQR – zależnie od stosowanego kodu,

• potwierdzenie kwalifikacji spawacza wykonującego konkretną spoinę,

• zapisy z procesu spawania, jeżeli są wymagane,

• wymagany zakres kontroli i badań wynikający np. z ITP,

• raport z NDT oraz kwalifikacje personelu wykonującego badanie,

• status właściwego wyposażenia kontrolno-pomiarowego/badawczego,

• zapisy z kontroli końcowej i podstawę akceptacji komponentu.

Audytor może następnie sprawdzić, czy wszystkie te dowody są ze sobą spójne: czy numer materiału odpowiada rzeczywiście użytemu materiałowi, czy spawacz posiadał ważne kwalifikacje w momencie wykonywania spoiny, czy zastosowano właściwą rewizję WPS, czy wykonano wymagane NDT i czy wynik został zaakceptowany według właściwych kryteriów.

Jeżeli podczas tej ścieżki wystąpiła niezgodność, audytor może dodatkowo prześledzić:

NCR - decyzję dotyczącą niezgodności - wymagane zatwierdzenia - działania korygujące - dowód ich wykonania i, jeśli wymagane, ocenę skuteczności.

Etap V: Zatwierdzenie dostawcy - ASL to początek, a nie koniec drogi

Pozytywne zakończenie procesu kwalifikacji, w tym jeśli jest wymagany, audytu dostawcy, może prowadzić do formalnego zatwierdzenia przedsiębiorstwa i wpisania go na Approved Supplier List (ASL), czyli listę zatwierdzonych dostawców danej organizacji. IAEA wskazuje Approved Supplier List jako element procesu kwalifikacji i zarządzania dostawcami w projektach jądrowych.

Ważne jest jednak, że zatwierdzenie dostawcy nie oznacza automatycznie akceptacji całej organizacji dla wszystkich możliwych dostaw. Zatwierdzenie jest związane z określonym zakresem i warunkami.

W zależności od programu QA i procedur danej organizacji informacje związane z kwalifikacją dostawcy mogą określać m.in.:

• zakres zatwierdzenia czyli konkretne produkty, usługi lub procesy,

• lokalizację, której dotyczy kwalifikacja,

• wymagany program/system zapewnienia jakości i inne mające zastosowanie wymagania,

• ograniczenia lub warunki zatwierdzenia, jeśli zostały ustanowione,

• status i termin kolejnej oceny lub rekwalifikacji, zgodnie z zasadami danej organizacji,

• wymagany zakres dalszego nadzoru nad dostawcą.

Wpis na ASL nie kończy więc procesu. Kwalifikacja mówi: „możemy od Ciebie kupować w określonym zakresie”. Monitoring dostawcy odpowiada na kolejne pytanie: „czy nadal spełniasz warunki, na podstawie których Cię zatwierdziliśmy?”

W sektorze jądrowym ma to szczególne znaczenie, ponieważ nadzór nad łańcuchem dostaw pozostaje istotnym elementem QA. NRC podkreśla np., że odpowiedzialność za nadzór nad dostawcami i ich wyniki pozostaje po stronie licensee (posiadacza zezwolenia), a inspekcje dostawców obejmują m.in. jakość produktów, relację licensee–vendor oraz działania korygujące.

Etap VI: Monitorowanie Dostawcy (Supplier Performance)

Kwalifikacja dostawcy w sektorze jądrowym nie jest jednorazowym wydarzeniem. Uzyskanie statusu zatwierdzonego dostawcy oznacza początek okresu, w którym organizacja musi stale wykazywać zdolność do spełniania wymagań jakościowych, technicznych i kontraktowych.

W trakcie realizacji kontraktu klient monitoruje wyniki dostawcy, a zebrane dane mogą być wykorzystywane przy okresowej ocenie jego statusu i dalszej kwalifikacji.

Ocena Supplier Performance może obejmować m.in.:

• Niezgodności i jakość dostaw - liczbę, wagę i powtarzalność raportowanych NCR (Non-Conformance Reports), poziom braków, poprawek i odrzuconych dostaw.

• Działania korygujące - terminowość, jakość analizy przyczyn źródłowych (Root Cause Analysis) oraz skuteczność wdrażanych Corrective Actions.

• Wyniki audytów i nadzoru - liczbę oraz znaczenie ustaleń z audytów, inspekcji, source surveillance czy innych działań nadzorczych.

• Dokumentację jakościową - kompletność, poprawność i terminowość dostarczania wymaganych zapisów oraz pakietów jakościowych, np. Manufacturing Record Book / Quality Dossier / As-Built Documentation.

• Terminowość i realizację kontraktu - zgodność dostaw, dokumentacji i innych deliverables z uzgodnionym harmonogramem.

• Zarządzanie zmianami - właściwe zgłaszanie i zatwierdzanie zmian objętych wymaganiami kontraktowymi, np. dotyczących procesu produkcyjnego, materiałów, lokalizacji produkcji, kluczowego personelu lub poddostawców.

Ważne: status zatwierdzonego dostawcy może ulec zmianie. Pogorszenie wyników, powtarzające się problemy jakościowe, nieskuteczne działania korygujące lub niezgłoszenie wymaganej zmiany mogą prowadzić do zwiększenia poziomu nadzoru, przeprowadzenia dodatkowego audytu lub ponownej oceny dostawcy, ograniczenia zakresu zatwierdzenia, a w poważnych przypadkach do zawieszenia lub utraty statusu zatwierdzonego dostawcy.

Jak przygotować organizację do kwalifikacji? Checklista dla Menedżerów

Przed rozpoczęciem procesu kwalifikacji do łańcucha dostaw energetyki jądrowej Zarząd wraz z Działem Jakości powinien przeprowadzić wewnętrzną ocenę gotowości (Gap Analysis). Jej celem nie jest odpowiedź na pytanie: „Czy jesteśmy już firmą nuclear?”, lecz identyfikacja luk pomiędzy obecnymi zdolnościami organizacji a wymaganiami, których może oczekiwać przyszły klient.

Warto zacząć od poniższych ośmiu pytań:

☐ Zakres (Scope): Czy potrafimy precyzyjnie określić, co chcemy dostarczać, dla kogo i do jakiego zastosowania oraz zrozumieć, jaki poziom wymagań jakościowych i technicznych może z tego wynikać?

☐ Identyfikowalność (Traceability): Czy w zakresie wymaganym dla danego wyrobu potrafimy prześledzić jego historię od materiału i dokumentacji źródłowej, przez kluczowe operacje produkcyjne i personel, aż po kontrole, badania i wykorzystane wyposażenie pomiarowe?

☐ Procesy specjalne: Czy procesy specjalne mające zastosowanie do naszych dostaw np. spawanie, obróbka cieplna czy badania NDT są realizowane według właściwych, kwalifikowanych procedur, przez odpowiednio wykwalifikowany personel i pod wymaganym nadzorem?

☐ Niezgodności i działania korygujące (NCR / Corrective Action): Czy potrafimy skutecznie identyfikować, dokumentować i analizować niezgodności, określać ich przyczyny oraz wdrażać działania korygujące zapobiegające ich powtórzeniu?

☐ Łańcuch dostaw: Czy posiadamy system kwalifikacji, oceny i nadzoru nad dostawcami oraz poddostawcami proporcjonalny do znaczenia dostarczanych przez nich wyrobów i usług? Czy potrafimy skutecznie przenosić wymagania klienta w dół łańcucha dostaw?

☐ Przeciwdziałanie CFSI: Czy posiadamy mechanizmy pozwalające zapobiegać, wykrywać, kontrolować i raportować przypadki Counterfeit, Fraudulent and Suspect Items (CFSI), w tym podejrzane materiały, komponenty oraz dokumentację?

☐ Dokumentacja i zapisy jakościowe: Czy potrafimy zapewnić identyfikowalność, integralność, dostępność, ochronę i odtwarzalność wymaganych zapisów jakościowych przez cały określony dla nich okres przechowywania również wtedy, gdy wynosi on wiele lat?

☐ Kultura bezpieczeństwa jądrowego (Nuclear Safety Culture): Czy kierownictwo i pracownicy rozumieją, że jakość ich pracy może mieć wpływ na bezpieczeństwo jądrowe? Czy pracownicy mogą zgłaszać problemy jakościowe i bezpieczeństwa bez obawy o negatywne konsekwencje, a decyzje biznesowe nie prowadzą do kompromisów kosztem jakości i bezpieczeństwa?

Najważniejsze wnioski

Kwalifikacja dostawcy w Nuclear Supply Chain to znacznie więcej niż uzyskanie kolejnego certyfikatu czy przygotowanie organizacji do audytu. W zależności od zakresu planowanych dostaw i punktu wyjścia firmy może wymagać zarówno dostosowania istniejących procesów, jak i głębszej zmiany sposobu zarządzania jakością.

Nie chodzi o stworzenie systemu, który dobrze wygląda „na papierze” i uaktywnia się wyłącznie na czas wizyty audytora. Klient będzie oczekiwał dowodów, że wymagania jakościowe są rzeczywiście stosowane w codziennych procesach i konsekwentnie przenoszone w dół łańcucha dostaw.

Celem przygotowania do kwalifikacji jest wykazanie, że organizacja posiada dojrzały system zarządzania, odpowiednie kompetencje personelu, skutecznie nadzorowane procesy i łańcuch dostaw oraz kulturę bezpieczeństwa jądrowego (Nuclear Safety Culture) adekwatną do zakresu swojej odpowiedzialności. Wszystkie te elementy powinny zapewniać zdolność do powtarzalnego spełniania określonych wymagań technicznych, jakościowych i kontraktowych.

Dlatego przygotowania warto rozpocząć zanim pojawi się pierwsze konkretne zapytanie ofertowe. Gdy na biurku pojawi się formalne RFI lub RFQ, czasu na budowanie systemu zarządzania, rozwijanie kompetencji, kwalifikowanie procesów i porządkowanie łańcucha dostaw może być już zbyt mało.

W Nuclear Supply Chain certyfikat może otworzyć drzwi. O tym, czy pozostaną otwarte, decyduje jednak sposób, w jaki organizacja działa każdego dnia.

Źródła

• International Atomic Energy Agency (IAEA), Procurement Engineering and Supply Chain Guidelines in Support of Operation and Maintenance of Nuclear Facilities, Nuclear Energy Series No. NP-T-3.21, Vienna, 2016.

• International Atomic Energy Agency (IAEA), Application of the Management System for Facilities and Activities, Safety Guide No. GS-G-3.1, Vienna.

• International Atomic Energy Agency (IAEA), Leadership and Management for Safety, General Safety Requirements No. GSR Part 2, Vienna, 2016.

• Sabinova, S. (Selmeda Ltd.), Supplier Evaluation and Qualification, materiały szkoleniowe do sesji Supplier Selection, Evaluation and Qualification, kurs Nuclear Supply Chain and Procurement Management, IAEA Headquarters, Vienna, 18–22 July 2022.

Dokumenty, które warto przeczytać

Powiązane artykuły

➡️ Graded Approach w Nuclear Supply Chain - dlaczego nie każdy dostawca i komponent wymaga takiego samego nadzoru?

➡️ Global czy Local Content? Jak budować łańcuch dostaw dla energetyki jądrowej

➡️ Co wyróżnia Nuclear Supply Chain? 5 cech, które odróżniają go od innych branż